درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هفتم

در کشور عزیز ما ایران، آن قدر جاذبه‌های فراوان طبیعی و تاریخی - فرهنگی وجود دارد که هم مردم ایران و هم مردم سایر کشورها علاقه‌مند به بازدید این جاذبه‌ها هستند.

سفرهای زیارتی

در کشور ما، بخش عمده‌ای از سفرها جنبهٔ زیارتی دارد. سفرهای زیارتی به منظور بازدید از مکان‌های مقدس و زیارت مرقد پیامبران الهی، امامان بزرگوار (ع) و امامزاده‌ها انجام می‌گیرد.
شما در کتاب هدیه‌های آسمان پایهٔ ششم با سه زیارتگاه مهمّ کشورمان آشنا شدید. آیا می‌توانید این سه زیارتگاه را که مرقد سه امامزاده است نام ببرید؟

در ایران مساجد باشکوهی نیز وجود دارد که مورد توجّه زائران داخلی و خارجی قرار می‌گیرند. بعضی از مساجد علاوه بر محل عبادت، از نظر معماری زیبای اسلامی نیز مورد توجّه گردشگران هستند؛ مانند مسجد امام و شیخ لطف‌اله در اصفهان، مسجد جامع یزد و مسجد گوهرشاد در مشهد.

مشهد مقدّس، مهم‌ترین قطب زیارتی ایران

همه ساله تعداد زیادی از زائران ایرانی و خارجی (حدود 17 میلیون نفر) برای زیارت مرقد مطهر امام رضا به مشهد سفر می‌کنند.

- خوب است بدانید از کشورهای مسلمان، مانند کشور دوست و همسایه ما عراق، هر ساله تعداد زیادی زائر وارد کشور می‌شوند. از کشور ما نیز، هرساله چند میلیون زائر، مشتاقانه برای زیارت عتبات عالیات به کشور عراق می‌روند و مورد پذیرش و مهمان نوازی گرم آنها قرار می‌گیرند.

بیشتر بدانیم
امام هشتم شیعیان، حضرت علی ابن موسی الرضا، فرزند امام موسی کاظم، در سال 148 هجری در شهر مدینه متولد شدند. آن حضرت در 35 سالگی و بعد از شهادت پدر گرامی شان به امامت رسیدند.
در سال‌های گذشته خواندید که پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) و اتفاقاتی که به وجود آمد، خلفای بنی‌امیه و بنی عباس حکومت ظالمانه‌ای را در پیش گرفتند و امامان معصوم را که خواستار اجرای عدالت و قوانین اسلام بودند، به شهادت می‌رساندند.
یکی از خلفای عباسی، مأمون بود. او امام رضا را به اجبار از شهر مدینه به پایتختش در خراسان، که شهر مَرو بود، آورد و او را به ولایتعهدی انتخاب کرد. مأمون با این کار می‌خواست نشان بدهد به خاندان پیامبر اکرم (ص) علاقه دارد و به این ترتیب مردم را فریب داده و از شورش آنها جلوگیری کند.
در طول مسیر مردم مشتاقانه به دیدار ایشان می‌آمدند و امام رضا از این فرصت برای بیان حقایق دینی به آنها و پاسخ به سؤالاتشان استفاده می‌نمودند. در شهر مرو هم آن حضرت در مجالس علمی و گفت وگو شرکت می‌کردند و راه و روش واقعی پیامبر و اهل بیت را به متفکران و مردم نشان می‌دادند و به همه سؤالات دینی و علمی پاسخ می‌گفتند و آنها را راهنمایی می‌کردند.
مأمون که می‌دید امام رضا (ع) از او اطاعت نمی‌کند و شرایط وی را نمی‌پذیرد و از طرفی جلسات علمی باعث شده پیروان ایشان روز به روز بیشتر شود، سرانجام امام رضا (ع) را مسموم کرد و به شهادت رساند. بدن مطهر امام رضا (ع) در نزدیکی شهر توس به خاک سپرده شد. رفت و آمد شیعیان برای زیارت مقبره ایشان باعث گسترش و رونق این منطقه شد و اندک‌اندک شهر مشهد شکل گرفت.

حرم مطهر امام رضا (ع) و مجموعهٔ آستان قدس رضوی، علاوه بر اهمیت زیارتی از نظر معماری و تاریخی نیز اهمیت فراوانی دارد و در هر یک از صحن‌ها، شاهکارهایی از معماری ایرانی - اسلامی مشاهده می‌شود.
در صحن‌های مطهّرحرم امام رضا آرامگاه برخی شخصیت‌های بزرگ علمی مذهبی کشور مانند شیخ بهایی و علّامه محمد تقی جعفری وجود دارد.

مجموعه آستان قدس رضوی دارای چند کتابخانه بزرگ، مرکز درمانی، مهمان‌سرا وچند موزهٔ باشکوه است که از جمله می‌توان به موزهٔ قرآن و موزهٔ سکّه، موزهٔ صدف و موزهٔ سلاح اشاره کرد. در موزه امام رضا (ع)، آثار مختلفی از جمله مدال‌هایی که برخی از نخبگان علمی (مانند برندگان المپیادهای علمی) و همچنین ورزشکاران اهدا کرده‌اند، نگهداری می‌شود. مدال‌های کشتی‌گیر محبوب ایران مرحوم تختی، از قدیمی‌ترین این مدال هاست.

از مهم‌ترین اشیای موجود در این موزه می‌توان به قرآن‌های نفیس که با خط مبارک ائمّهٔ اطهار بر روی پوست آهو نوشته شده، اولین سنگ مرقد مطهّر امام رضا و سکّه‌ها و کتیبه‌های نفیس اشاره کرد.

فعّالیت (صفحهٔ 97 کتاب درسی)

 

4- اگر با خانواده‌تان به مشهد سفر کنید، بعد از زیارت حرم امام رضا (ع) پیشنهاد می‌کنید از کدام بخش‌های آستان قدس دیدن کنید؟
موزه، آستان قدس، موزه قرآن، مسجد گوهرشاد، صحن‌های قدیمی و جدید حرم
5- کاربرگهٔ شمارهٔ (15) را در کلاس کامل کنید.
6- تحقیق کنید که این دو آرمگاه در تصاویر زیر، در کجا هستند و هر یک از این دو شخصیت، چه نسبتی با امام رضا (ع) دارند؟

گردشگری تاریخی

ایران به دلیل دارا بودن تاریخ طولانی، آثار و بناهای متعددی دارد. مساجد، کاروانسراها، کاخ‌ها، حمام‌ها، بازارها، پل‌ها، آرامگاه‌های شاعران و دانشمندان، خانه‌های تاریخی و برج‌ها از جملهٔ این آثار هستند.
برخی از این بناها میراث جهانی هستند که باید از آنها محافظت شود. علاوه بر مردم ایران، بسیاری از مورّخان و پژوهشگران کشورهای جهان، علاقه‌مند به بازدید از این آثار تاریخی هستند.

بیشتر بدانیم
تخت جمشید که یونانیان به آن پرسپولیس می‌گفتند، بنایی عظیم شامل چندین کاخ و تالار به مساحت حدود 125000 متر مربع است. ساخت این بنا به فرمان داریوش اول هخامنشی آغاز و توسط جانشینان او به پایان رسید. برای انجام این کار، بهترین معماران، مهندسان، سنگ‌تراشان (حجاران)، نقاشان و کارگرانی با دستمزد معین از سراسر امپراتوری به کار گرفته شدند.
در طراحی و ساخت این مجموعه از اصول مهندسی و معماری دقیق و پیشرفت‌های استفاده شده است. به منظور مقاوم‌سازی ساختمان‌ها، ابتدا تمام سطح زیربنا را خاک‌برداری و با شن‌ریزه‌ها رسوبی پرکرده‌اند و سپس به ساخت‌وساز پرداخته‌اند. ستون‌های سنگی تخت جمشید به ارتفاع 14 تا 20 متر، از شگفتی‌های معماری ایران و حتی جهان در دورهٔ باستان است. سنگ‌های مورد نیاز از کوه‌های دور و نزدیک بریده و توسط نیروی انسانی یا گاری به محل کار برده می‌شد. پس از حجاری‌های مقدماتی، قطعه سنگ‌ها با استفاده از داربست‌های محکم و قرقره و طناب بر روی هم قرار می‌گرفتند. سپس عملیات تراشیدن و صیقل دادن ستون‌ها و ایجاد شیارهای تزیینی آغاز می‌شد.
زیبایی و عظمت این آثار، محصول سرپنجهٔ هنرمند، ذهن خلاق و ذوق و ابتکار ایرانی است و برای همین، تخت جمشید که به عنوان یک میراث جهانی شناخته می‌شود و همچنین دیگر آثار تاریخی در سراسر کشور، مایهٔ افتخار ایرانیان و جزء آثار ارزشمند تاریخی کشور هستند.
با این وجود نباید فراموش کرد که استفاده از این کاخ ها و بناها، منحصر به پادشاهان ظالم و ستمگر بود و زمانی، حاکمانی حکومت می‌کردند که برای مردم و رأی آنها، ارزشی قائل نبودند و حقوق آنها را پایمال می‌کردند.

طبیعت‌گردی

یکی از انواع گردشگری، گردش و استراحت یا مطالعه و تحقیق در مکان‌های طبیعی چون کوه‌ها، غارها، چشمه‌های آب معدنی و بیابان‌ها و جنگل‌ها و پناهگاه‌های حیات وحش و روستاها است.
کشور ایران به دلیل داشتن ناهمواری‌های مختلف و آب‌و هواهای متنوع، زیستگاه‌های متنوعی دارد. بعضی از این مکان‌ها به عنوان «میراث زیستی جهان» اعلام شده‌اند.

برخلاف برخی کشورهای دنیا که از دیدن زیبایی‌های برخی فصل‌های سال و برخی اقلیم‌ها محروم هستند، در کشور ایران هریک از چهار فصل سال زیبایی‌های خاص خود را نشان می‌دهد. علاوه بر زیبایی‌های طبیعی، بناها و معماری‌های به جای مانده از دوره‌های مختلف تاریخی مخصوصاً پس از اسلام نیز، از شگفتی‌های کشورمان است. در آخرین صفحات کتاب، گوشه‌ای از زیبایی‌های کشور عزیزمان، به نمایش در آمده است.

گردشگری و حفاظت از محیط زیست

گردشگری در طبیعت ممکن است باعث بروز مشکلاتی شود و بعضی از مناطق در اثر انبوه مسافران آسیب ببینند.

امروزه کشورها سعی می‌کنند برای گردش و استراحت در طبیعت طوری برنامه‌ریزی کنند که از آسیب رساندن به محیط زیست جلوگیری شود.
یکی از این برنامه‌ها، ایجاد «پارک‌های ملی» است. در پارک‌های ملی مانند مناطق حفاظت شده، بوته‌کنی، چرای دام‌ها، شکار و نظایر آنها ممنوع است و محیط‌های امن طبیعی برای جانوران پدید آورده‌اند. بخشی از این پارک‌ها هم به گردشگاه مسافران اختصاص داده شده است.